چرا جنگ؟
پرسشي کهن است که هرگز کهنه نميشود. هرگاه که در گوشهاي از جهان آتش جنگي افروخته ميشود هزاران هزار انسان از خود و از ديگران ميپرسند چرا جنگ؟ طرح اين پرسش براي بسياري نداي صلح دوستي است و براي کساني ديگر جستجوي علت وقوع جنگ و تلاش براي يافتن راههاي دستيابي به صلحي پايدار و فراگير. "چرا جنگ" نام کتاب کوچکي نيز هست که در فاصلهي دو جنگ عالمگير به زبان آلماني منتشر شد. اين کتاب در اصل حاوي دو نامه از دو انديشمند بزرگ و تاثيرگذار قرن بيستم، زيگموند فرويد و آلبرت اينشتين است که يک سال پيش از روي کار آمدن هيتلر نگاشتهاند.
اين دو نامه سال بعد، ۱۹۳۳، به وسيلهي "انيستيتوي بينالمللي همکاري هاي معنوي" در پاريس منتشر شد. اين انستيتو به همت جمعي از بزرگترين دانشمندان، نويسندگان، هنرمندان و صلحدوستان جهان تشکيل شده بود و در دوران جنگ جهاني دوم فعاليتهاي گستردهاي داشت. اينشتين در جستجوي راههايي براي پيشگيري از وقوع جنگ نامهاي به فرويد مينويسد و از او ميخواهد که "با شناختهاي جديد خود مسئله نجات بشر از جنگ را مورد توجه قرار دهد." فرويد نيز در پاسخ او به بررسي روانشناسانهي پديدهي جنگ ميپردازد.
"چرا جنگ؟" که پس از انتشار، به زبانهاي ديگر اروپايي نيز ترجمه و منتشر شد، اکنون با گذشت هفت دهه از آن تاريخ به زبان فارسي نيز انتشار يافته است. مترجم، خسرو ناقد، در مقدمهي اين کتاب و همچنين در گفتگويي که در همين ارتباط با روزنامهي شرق انجام داده به شرح دوران نگارش اين دو نامه ميپردازد. به گفتهي او آن زمان "در آلمان حزب ناسيونال سوسياليست به رهبري آدولف هيتلر با بحرانآفريني و ارعاب و ضرب و شتم مخالفان و دگرانديشان، زمينهي استقرار نظام تماميتخواه نازيسم را فراهم ميآورد." ناقد اين کتاب را در سال ۱۳۶۵، در بحبوحهي جنگ هشت سالهي ايران و عراق ترجمه کرد که آن زمان امکان انتشار نيافت. آيا مترجم ميان شرايط دههي شصت ايران و زمان تاليف کتاب تشابههايي ميبيند؟
"بله اين تشابه را ميبينم. به خصوص که بعد از انقلاب، و نه تنها انقلاب ايران که به طور کلي بعد از همهي انقلابها، يک وضع اجتماعي به وجود ميآيد و نيروهاي انقلابي دچار تنگناهايي ميشوند که شايد براي برونرفت از اين بحرانها تمايل دارند به بهوجود آوردن بحرانهاي بزرگتري، که اغلب جنگ است، تا اين بحران بتواند بحرانهاي کوچکتر داخلي را تحتالشعاع قرار بدهد. به اين خاطر با وجود اين که ايران آغازگر جنگ نبود، اما اين چيزي است که الان مشخص شده، تحريکاتي بود که باعث به وجود آمدن اين جنگ شد و ايران هم بيتقصير نبود."
فرويد در پاسخ اينشتين که "آيا در مقابل فاجعهي شوم جنگ راه نجاتي براي بشريت وجود دارد؟" به غرايز ستيزهجويانه و پرخاشگرانه انسان اشاره ميکند که به دولتمردان امکان ميدهد او را براي جنگ بسيج کنند. چنين آثاري از چه طريق ميتوانند درجلوگيري از وقوع جنگ موثر باشند؟
"به نظرم همان پاسخي که فرويد داده بهترين پاسخ باشد. يعني اگر جنبههاي عملي کار را در نظر بگيريم، همين نزديکيهايي که از طريق سازمان ملل بين ملتها به وجود آمده، بهترين راه براي جلوگيري از جنگ است. با اين وجود ما ديديم در دو جنگي که در عراق بهوجود آمد، يعني دو جنگي که نيروهاي آمريکايي، انگليسي و کشورهاي اروپايي با عراق شروع کردند، متاسفانه باز کوششهاي سازمان ملل به نتيجهاي نرسيد. من برميگردم به همان حرف فرويد که هنوز که هنوز است زور و قدرت جاي حق و حقوق ملتها را گرفته و همچنان اگر نه زور بازو که زور تکنولوژي، زور ثروت کشورهاي ثروتمند بيشتر ميتواند خودشان را به ملتهاي ضعيف تحميل بکنند."
ايرانيها تجربهي جنگ هشت سالهاي را پشت سر گذاشتهاند، آيا به اين دليل به چنين متوني بينياز هستند يا اينکه دقيقا به ديليل همين تجربه، با اين کتاب بهتر ارتباط برقرار ميکنند؟
"فکر ميکنم حداقل، استقبالي که از اين کتاب شد و در هشت يا نه ماه به چاپ دوم رسيد و الان چاپ سوم آن هم به زودي منتشر ميشود، نشان ميدهد چنين نيازي در مردم هست. اگر ما بحثهايي را که در حال حاضر در ايران هست، بحثهايي که نيروهاي اصلاحطلب مطرح ميکنند را پيگيري کنيم، مثل آقاي گنجي که يکي از شعارهايي که الان در خارج از کشور ميدهد، مسئله صلح است. من معتقدم که مسئله صلح در ايران جزو برنامهي تمام گروه هايي است که ميخواهند از راه اصلاحات و گام به گام وضعيت ايران را درست کنند. الان، بهخصوص بعد از جنگ هشت ساله ايران و عراق، اين دو جنگي که در عراق به وقوع پيوست و فجايعي که اين جنگ به همراه آورد، و اخبارش را در تمام دنيا ميبينيم، باعث شده مردم ايران که در همسايگي عراق هستند به مسئله صلح اهميت بدهند. و به نظر من کوششهاي اين چنيني، براي بردن مسئله صلح بين مردم اگر از مسئله دموکراسي و ازاديهاي اجتماعي مهمتر نباشد، کمتر از آن هم نخواهد بود."
ترجمهي فارسي "چرا جنگ؟" که اواخر سال گذشته انتشار يافت در کمتر از يکسال براي چاپ سوم آماده ميشود. در اين کتاب علاوه بر دو نامهي چاپ آلماني، گفتاري از اينشتين با عنوان "نداي صلحطلبي" و پيشگفتاري از مترجم نيز گنجانده شده است. ترجمه فارسي "چرا جنگ؟" به وسيلهي انتشارات آبي [در مجموعهي "کتاب روشن"] منتشر شده است.
برگرفته از سايت صداي آلمان ( بهزاد كشميري پور)